Stwardnienie rozsiane jest chorobą, która trwale uszkadza osłonki mielinowe w mózgu i rdzeniu kręgowym, co utrudnia przesyłanie sygnałów nerwowych. Nasz mózg posiada jednak zdolności do tworzenia nowych połączeń i adaptowania się do zmian, co nazywamy neuroplastycznością mózgu. Biofeedback jest znaną metodą leczniczą, która wspomaga ten proces i może być dzięki temu korzystny dla osób ze stwardnieniem rozsianym (SM). Należy jednak pamiętać, że neuroplastyczność mózgu u pacjentów z SM może być częściowo ograniczona przez chorobę. Mimo tego, biofeedback może wspierać tę zdolność poprzez wzmacnianie istniejących połączeń oraz optymalizację funkcjonowania układu nerwowego.

Biofeedback w SM stosuje się najczęściej w następujących obszarach:

1. Kontrola spastyczności mięśni: Biofeedback pomaga pacjentom monitorować aktywność mięśni i uczyć się technik relaksacyjnych, które zmniejszają spastyczność, powszechną u osób z SM. Dzięki monitorowaniu w czasie rzeczywistym pacjenci mogą uczyć się kontrolować i redukować mimowolne skurcze mięśni​​.
2. Trening chodu i równowagi: Biofeedback jest często stosowany w treningu funkcjonalnego w celu poprawy chodu, pomagając pacjentom z SM poprawić równowagę i koordynację podczas chodzenia. Dzięki dokładnym informacjom zwrotnym o aktywności mięśni pacjent może poprawić wzorce chodu i zmniejszyć ryzyko upadków​​. Chód staje się bardziej płynny i stabilny, co istotne, mniej męczący, co pozwoli na wykonywanie większej ilości kroków.
3. Poprawa precyzji i kontroli ruchów: Biofeedback umożliwia pacjentom obserwację aktywności mięśni w czasie rzeczywistym, co pozwala im uczyć się, jak lepiej kontrolować funkcje motoryczne, w szczególności ruchy ręki. Poprzez świadome zmniejszanie lub zwiększanie napięcia mięśniowego, pacjenci mogą poprawić zdolność do wykonywania precyzyjnych ruchów, takich jak chwytanie przedmiotów czy manipulowanie nimi​​.
4. Poprawa kontroli pęcherza moczowego i funkcji jelit: Biofeedback może być używany do trenowania mięśni dna miednicy, które w SM często działają nieprawidłowo. Ćwiczenia wzmacniające mięśnie dna miednicy, prowadzone z wykorzystaniem sygnałów zwrotnych w czasie rzeczywistym, pomagają poprawić kontrolę nad nietrzymaniem moczu​​.
5. Zmniejszenie zmęczenia i poziomu stresu: Biofeedback pomaga regulować stres i poprawiać umiejętności relaksacyjne, co jest kluczowe w radzeniu sobie ze zmęczeniem, częstym objawem SM. Na przykład biofeedback dotyczący zmienności rytmu serca (HRV) może nauczyć pacjentów lepszej kontroli nad stresem, co może zmniejszyć zmęczenie​​ czy problemy ze snem.
6. Zwiększenie samoświadomości: Biofeedback uczy pacjentów lepszego rozumienia własnego ciała i reakcji fizjologicznych. Dzięki temu mogą bardziej świadomie zarządzać swoimi objawami i dostosowywać codzienne aktywności, aby unikać przeciążenia organizmu.

Biofeedback pomaga zwiększyć świadomość procesów fizjologicznych, co umożliwia pacjentom bardziej aktywne zarządzanie objawami SM, co z kolei może poprawić jakość życia. Ważne jest jednak, aby biofeedback był częścią kompleksowego planu rehabilitacji.

Ograniczenia biofeedbacku w SM

Choć biofeedback ma swoje zalety, warto pamiętać o kilku ograniczeniach:

• Neuroplastyczność jest ograniczona w zaawansowanych stadiach choroby, co może wpływać na skuteczność terapii, zwłaszcza w przypadku pacjentów z dużymi uszkodzeniami neurologicznymi.
• Nie zastępuje leczenia farmakologicznego: Biofeedback może wspierać ogólne leczenie i poprawiać jakość życia, ale nie zastępuje leków modyfikujących przebieg choroby, które są kluczowe w kontrolowaniu SM.
• Indywidualne różnice: Każdy pacjent z SM reaguje inaczej na biofeedback, więc skuteczność terapii może być zróżnicowana.

Rozwiązania stosowane w fizjoterapii

Metoda biofeedback jest powszechnie stosowana w wielu ośrodkach rehabilitacji zajmujących się leczeniem pacjentów z SM. Cześć metod łączy psychoterapię i neurofizjoterapię z wykorzystaniem detekcji aktywności elektrycznej mózgu (biofeedback EEG). Fizjoterapeuci używają biofeedbacku z powodzeniem do treningu chodu, ruchu ręką i innych funkcji motorycznych. Przeważnie wykorzystują do tego celu elektromiografię powierzchniową (sEMG) w połączeniu z elektrostymulacją funkcjonalną (FES). W zabiegach „biofeedbacku” pacjenci uczą się relaksować mięśnie oraz kontrolować poziom napięcia, co wpływa na redukcję objawów takich jak spastyczność​.

Zabiegi stosujące biofeedback można również wykonywać w domu za pomocą urządzeń kompaktowych, które są dedykowane do zastosowań domowych. Dzięki temu, sesje biofeedback czy elektrostymulacji mogą być przeprowadzane praktycznie bez ograniczeń, co zwiększa efektywność rehabilitacji i daje większe szanse na poprawę sprawności.

Na rynku dostępnych jest wiele takich rozwiązań.
Jednym z nich jest aparat XFT-2001E G4 do rehabilitacji opadającej stopy. Wykorzystuje automatyczny biofeedback motoryczny na poziomie nerwowo-mięśniowym. Dzięki wbudowanemu czujnikowi żyroskopowemu z akcelerometrem, urządzenie automatycznie reaguje na zmiany w pozycji stopy, inteligentnie dostosowując stymulację (FES) do fazy ruchu.

W przypadku rehabilitacji ręki, bardzo pomocnym rozwiązaniem może się okazać aparat XFT-2003EA H2, które wykorzystuje biofeedback EMG, oraz elektrostymulację funkcjonalną (FES). Urządzenie precyzyjne monitoruje aktywność mięśni poprzez pomiar sygnału EMG, umożliwia dokładne śledzenie postępów rehabilitacji i znakomicie motywuje pacjenta do ćwiczeń. Oba wspomniane urządzenia posiadają ponadto tryby do rehabilitacji pasywnej poprzez zastosowanie elektrostymulacji EMS w celu wzmocnienia mięśni, powstrzymania zaniku tkanki mięśniowej i poprawy lokalnego krążenia.

Kolejnym interesującym rozwiązaniem są elektrostymulatory do terapii nietrzymania moczu. Elektrostymulacja mięśni Kegla jest znaną i zalecaną przez lekarzy metodą leczenia nietrzymania moczu w warunkach domowych. W przypadku poważniejszych przypadków tego schorzenia, które wynikają często z upośledzenia centralnego układu nerwowego, dobrym rozwiązaniem jest zastosowanie biofeedbacku EMG z sondą dopochwową, np. aparatu Nu-Tek Levator Elite.

Podsumowanie

Podsumowując, biofeedback jest z powodzeniem stosowany w terapii stwardnienia rozsianego jako narzędzie wspierające leczenie. Może pomóc w poprawie funkcji motorycznych, poznawczych oraz radzeniu sobie ze stresem i objawami choroby. Chociaż neuroplastyczność mózgu w SM jest ograniczona, biofeedback może wykorzystać istniejące zdolności adaptacyjne mózgu, aby poprawić funkcjonowanie i jakość życia pacjenta.

Leczenie SM jest trudnym procesem i wymaga wprowadzenie wszystkich znanych i akceptowanych przez medycynę metod leczenia jednocześnie.

Biofeedback, czyli biosprzężenie zwrotne jest techniką leczniczą wykorzystującą odbieranie sygnałów pochodzących z własnego organizmu, aby poprawić jego stan. Z takim zupełnie trywialnym rodzajem biosprzężenia zwrotnego z pewnością każdy z nas miał już do czynienia mierząc swoją wagę, temperaturę, czy ciśnienie krwi. Zmierzone wartości wykorzystujemy do tego, aby coś poprawić, np. zmienić tryb życia, dietę, czy wziąć lekarstwa. W zasadzie każda wizualizacja aktywności funkcjonalnej naszego organizmu jest jakąś formą biofeedbacku.

W medycynie, biofeedback jest elementem regulacji naszego stanu za pośrednictwem zewnętrznych urządzeń, które są w stanie pokazać nam to, czego sami, własnymi zmysłami poczuć, czy poznać nie możemy.

Specjalistyczny sprzęt wykorzystujący tą technikę działa często jak trener, który potrafi ocenić nasze możliwości i dać we właściwym momencie trafne wskazówki. Czasami również sam podejmuje określone kroki i np. stymuluje mięśnie do skurczu. Taki sprzęt potrafi precyzyjnie zmierzyć określone sygnały związane z aktywnością fizjologiczną naszego organizmu. Istotą tego treningu jest jednak sama świadomość możliwości organizmu, co daje nam motywacje do dalszych ćwiczeń. Efekt leczniczy w takich wypadkach może się okazać imponujący.

Zastosowanie biofeedback’u w medycynie jest dość szerokie, szczególnie w rehabilitacji funkcji motorycznych. Biofeedback jest bardzo skuteczny w leczeniu nietrzymania moczu (również stolca), gdy nastąpiło osłabienie mięśni dna miednicy mniejszej. Gdy próba napięcia tych mięśni nie przynosi skutku, czujemy się sfrustrowani. Do regularnych ćwiczeń nie mamy często już zapału. Gdy jednak zastosujemy urządzenie, które wykryje tą próbę i uwidoczni nam ją, wtedy powróci chęć do ćwiczeń, a to jest już klucz do sukcesu.

Doskonałe efekty przynosi biofeedback u osób po przebytym udarze mózgu, który doprowadził do utraty władania ręką lub nogą. Sygnał wysłany przez mózg do mięśni jest zbyt słaby, aby doprowadzić do skurczu. Szczątkowa (podprogowa) aktywność mięśni (sygnały EMG) może jednak wystąpić, co może być odebrane przez urządzenie, które nie tylko pokaże to pacjentowi, ale i wyzwoli sztuczny impuls elektryczny doprowadzający do skurczu określonej grupy mięśni. Pacjent czuje, że odzyskuje pewną kontrolę nad mięśniami, ale najważniejsze w tym jest to, że w mózgu następuje stymulacja zdrowych komórek, które zaczynają przejmować rolę komórek uszkodzonych w wyniku udaru (neuroplastyczność).

Biofeedback jest procesem edukacyjnym zachodzącym w mózgu, dzięki czemu mózg steruje naszą fizjologią w sposób automatyczny. Pierwsze próby jazdy na rowerze są zazwyczaj trudne, gdyż staramy się świadomie koncentrować na utrzymaniu równowagi. Nasz mózg odbiera w tym czasie rozmaite sygnały pochodzące z błędnika, oczu, mięśni itp. i zaczyna je przetwarzać. Nagle zauważamy, że nasz organizm zaczyna automatycznie angażować określone grupy mięśni, aby utrzymać równowagę na rowerze. Za regulację tego systemu odpowiada mózg.

Problemy psychiczne i psychiatryczne
Wiele schorzeń o charakterze psychicznym ma bezpośredni wpływ na funkcjonowanie organizmu, co można stwierdzić mierząc np. ciśnienie krwi, temperaturę ciała, potliwość (oporność skóry), czy analizując sygnały EEG. Zmierzone parametry zamieniane są na dźwięk lub wizualizacje na ekranie monitora. Sesje treningowe z udziałem psychologa i aparatury wykorzystującej biofeedback pozwalają pacjentowi lepiej poznać reakcję swojego organizmu na różne sytuacje i stany psychiczne. Pacjent uczy się panować nad tymi reakcjami i likwidować przyczyny, które je wywołały. Technikę tą stosuje się w leczeniu m.in. przewlekłego stresu, depresji, czy ADHD.