Rwa kulszowa to bolesny stan, który często wynika z ucisku lub podrażnienia nerwu kulszowego. Objawia się bólem promieniującym od dolnej części pleców, przez pośladek, aż do nogi. Jednym z popularnych sposobów łagodzenia tych dolegliwości jest elektrostymulacja, czyli terapia za pomocą impulsów elektrycznych. przede wszystkim prądami TENS. Warto poznać podstawowe zasady stosowania tej metody, aby maksymalnie wykorzystać jej potencjał i zapewnić bezpieczeństwo.
Jak działa elektrostymulacja?
Elektrostymulacja polega na zastosowaniu delikatnych impulsów elektrycznych, które pobudzają nerwy lub mięśnie. W przypadku rwy kulszowej celem jest zmniejszenie bólu i zwiększenie komfortu pacjenta poprzez:
Wydzielanie endorfin: Impulsy elektryczne o określonej częstotliwości stymulują produkcję endorfin, czyli naturalnych opiatów przeciwbólowych organizmu.
Rozluźnienie mięśni: Elektrostymulacja może pomóc zredukować napięcie mięśniowe, które często towarzyszy rwie kulszowej.
Zasady stosowania elektrostymulacji w domowych warunkach
Aby terapia była skuteczna i bezpieczna, należy przestrzegać kilku kluczowych zasad:
Wybór odpowiedniego urządzenia
Na rynku dostępne są różne urządzenia do elektrostymulacji, takie jak aparaty TENS (przezskórna stymulacja elektryczna nerwów). Upewnij się, że wybrane urządzenie jest certyfikowane medycznie i przeznaczone do użytku domowego.
O ile TENS koncentruje się głównie na stymulacji nerwów czuciowych w celu blokowania sygnałów bólowych i stymulacji wydzielania endorfin, to warto nabyć aparat, który oferuje ponadto programy ze stymulacją nerwowo-mięśniową EMS. W zależności od rodzaju programu EMS, możemy uzyskać efektywne działanie rozluźniające lub poprawiające lokalne ukrwienie.
Prawidłowe umiejscowienie elektrod
Elektrody powinny być umieszczone w pobliżu miejsc bólu, ale nie bezpośrednio na kręgosłupie. Zazwyczaj zaleca się:
Umieszczenie elektrod na dolnej części pleców,
W okolicy pośladka lub uda, w zależności od lokalizacji bólu.
Odpowiednia intensywność impulsów
Zacznij od niskiego poziomu intensywności i stopniowo go zwiększaj, aż poczujesz delikatne mrowienie. Terapia nie powinna być bolesna ani niekomfortowa.
Czas trwania sesji
Typowa sesja elektrostymulacji trwa od 20 do 30 minut. Nie należy przekraczać zalecanego czasu użytkowania, aby uniknąć podrażnienia skóry lub nadmiernego pobudzenia nerwów.
Regularność terapii
Aby uzyskać najlepsze efekty, stosuj elektrostymulację regularnie, np. 1–2 razy dziennie, zgodnie z zaleceniami lekarza lub fizjoterapeuty. Jeśli stosujemy prądy TENS, to należy pamiętać, aby okresowo zmieniać program zabiegowy, co ograniczy zjawisko tzw. habituacji.
Przeciwwskazania i środki ostrożności
Elektrostymulacja nie jest odpowiednia dla każdego. Unikaj jej, jeśli:
Masz rozrusznik serca lub inne urządzenia medyczne,
Cierpisz na epilepsję,
Jesteś w ciąży (bez konsultacji z lekarzem),
Masz otwarte rany, infekcje skórne lub podrażnienia w miejscach aplikacji elektrod.
Konsultacja z profesjonalistą
Zawsze warto skonsultować się z lekarzem lub fizjoterapeutą przed rozpoczęciem elektrostymulacji. Specjalista może pomóc w dobraniu odpowiednich parametrów i miejsc aplikacji elektrod, dostosowanych do Twoich potrzeb.
Pamiętaj ponadto, że elektrostymulacja przy rwie kulszowej jest tylko jednym z elementów terapii, która powinna obejmować również farmakoterapię, ćwiczenia i inne zalecenia lekarskie. Leczenie bólu spowodowanego stanem zapalnym lub uciskiem na nerw kulszowy (rwa kulszowa) za pomocą terapii TENS jest poza tym leczeniem wyłącznie objawowym, czyli zwalcza ból, pomagając farmakoterapii lub mechanizmom fizjologicznym na przeciwdziałanie przyczynowe.
Prądy interferencyjne vs. TENS – porównanie
Prądy interferencyjne i TENS, to dwie popularne formy elektrostymulacji przeciwbólowej stosowane w fizjoterapii i rehabilitacji. Posiadają jednak różne mechanizmy działania i zastosowania terapeutyczne. Poniżej przedstawiono najważniejsze różnice pomiędzy nimi.
Mechanizm działania
Jaki jest mechanizm działania prądów interferencyjnych?
Prądy interferencyjne (IFC) wykorzystują nakładanie się dwóch prądów nośnych średniej częstotliwości (zwykle około 4000 Hz). Prądy te łączą się (interferują) i tworzą różnicowy prąd interferencyjny o niższej częstotliwości (np. 1–100 Hz), który posiada efekt terapeutyczny.
Prądy interferencyjne wytwarzają interferencję bezpośrednio w tkankach pacjenta. Często stosowane jest ustawienie czterech elektrod, tworzących skrzyżowany wzór, co pozwala prądom nakładać się w głębszych warstwach tkanek.
Dzięki średniej częstotliwości, prądy łatwiej przenikają przez skórę, omijając opór naskórka i docierając do głębszych tkanek.
Jaki jest mechanizm działania prądów TENS?
Metoda TENS, to technika przezskórnej stymulacji nerwów za pomocą impulsów elektrycznych o niższej częstotliwości (zwykle w zakresie 2–120 Hz).
Prąd TENS przepływa tylko po powierzchni skóry (nie wnika wgłąb), dlatego oddziałuje głównie na nerwowy czuciowe przy powierzchni skóry.
TENS stosuje teorię bramkowania bólu (Gate Control Theory), według której stymulacja większych włókien nerwowych blokuje przewodzenie sygnałów bólowych na poziomie rdzenia kręgowego, co zmniejsza odczuwanie bólu.
Drugi mechanizm przeciwbólowy TENS wykorzystuje impulsy o niskiej częstotliwości, które stymulują również wydzielanie endorfin, naturalnych substancji przeciwbólowych organizmu.
Kiedy lepsze są prądy interferencyjne?
Obrzęki i stany zapalne:
Prądy interferencyjne skutecznie poprawiają przepływ limfy i mikrokrążenie, co pomaga redukować obrzęki i procesy zapalne, zwłaszcza po urazach lub operacjach. Niska częstotliwość w zakresie 1–10 Hz wspiera krążenie płynów ustrojowych i redukuje zastój. Przyspieszają i eliminują produkty zapalne, wspierając naturalne procesy gojenia.
Napięcie i skurcze mięśniowe:
W sytuacjach, gdzie celem jest rozluźnienie napiętych mięśni, prądy interferencyjne, dzięki głębszemu działaniu i efektowi rozgrzewania, pomagają zredukować napięcie mięśniowe i poprawić przepływ krwi, wspomagając regenerację po wysiłku fizycznym lub rehabilitacji po urazie.
Ustawienie 4-elektrodowe pozwala prądom interferencyjnym objąć większy obszar ciała, dzięki czemu terapia jest skuteczna na większych powierzchniach, takich jak dolny odcinek kręgosłupa czy kończyny dolne.
Bóle przewlekłe:
Chociaż obie metody są z powodzeniem stosowane w leczeniu bólu przewlekłego, to prądy interferencyjne wykazują tu większą skuteczność. Wynika to z lepszego działania stymulacji wydzielania endorfin, które utrzymują się w organizmie przez dłuższy czas.
Kiedy lepszy jest TENS?
Ostry ból i krótkotrwałe dolegliwości bólowe:
TENS jest szybkim i skutecznym sposobem na chwilowe uśmierzenie bólu, szczególnie w trybie wyższej częstotliwości (80–120 Hz) odpowiedzialnej za bramkowanie bólu, np. po niewielkich urazach, w zapaleniu ścięgien, bólu menstruacyjnym. Jest to dobry wybór dla pacjentów z ostrym bólem o mniej skomplikowanej etiologii.
Domowa terapia bólu:
TENS jest powszechnie stosowany w urządzeniach przenośnych, co umożliwia stosowanie go w domu. Dzięki temu pacjenci mogą sami korzystać z TENS na ból przewlekły, np. przy bólu pleców, artretyzmie czy bólu neuropatycznym.
TENS pobiera również stosunkowo mało prądu, dlatego pozwala na dłuższą pracę na bateriach lub rzadsze ładowanie akumulatora.
Ból związany z zespołami neurologicznymi:
TENS jest skuteczny w leczeniu bólu neuropatycznego, np. związanego z nerwobólami, rwie kulszowej czy neuralgii trójdzielnej. Dzięki działaniu na powierzchniowe nerwy czuciowe może skutecznie zmniejszać odczuwanie bólu. W tym wypadku, większą rolę odgrywa tu mechanizm produkcji endorfin.
Bezpieczne użycie na mniejszych, wrażliwych obszarach:
TENS można stosować na mniejszych obszarach i w miejscach bardziej unerwionych, takich jak twarz czy dłonie, gdzie prądy interferencyjne byłyby zbyt intensywne. Krótsze impulsy w TENS są dobrze tolerowane i można precyzyjnie dopasować natężenie.
Przeciwdziałanie habituacji:
Prądy TENS zwykle lepiej przeciwdziałają zjawisku habituacji, czyli przyzwyczajania się organizmu do bodźców stymulujących. Wynika to z większej palety możliwości różnicowania charakteru impulsów oferowanej przez większość aparatów do stymulacji TENS (w przypadku IFC, tylko nieliczne urządzenia mają zbliżone możliwości). Okresowa zmiana charakteru stymulacji zwiększa skuteczność terapii, gdy jest ona stosowana regularnie i przez dłuższy czas.
Podsumowanie wyboru między prądami interferencyjnymi a TENS:
Prądy interferencyjne (IFC) są odpowiednie do leczenia bólu w tkankach głębokich, w terapii pooperacyjnej, do redukcji obrzęków i napięcia mięśniowego w większych obszarach ciała. W pewnym stopniu leczą również przyczynę bólu z uwagi na komponent przeciwzapalny/przeciwobrzękowy.
TENS jest skuteczny w terapii domowej oraz w szybkim leczeniu bólu ostrego i nerwobóli.
Wybór między TENS a prądami interferencyjnymi zależy więc od lokalizacji i charakteru bólu oraz od tego, czy celem jest głębsza stymulacja i regeneracja, czy bardziej szybka ulga w bólu. Również okres stosowania terapii ma znaczenie z uwagi na zjawisko habituacji.
W wielu aspektach obie metody wykazują podobne efekty a z drugiej strony uzupełniają się nawzajem. W przypadku bardziej zawiłych przyczyn bólu lub przy dłuższej terapii przeciwbólowej, warto łączyć obie metody i stosować je naprzemiennie.
Umiejscowienie elektrod w elektrostymulacji TENS
Przedstawione poniżej schematy rozmieszczenia elektrod w elektrostymulacji przeciwbólowej TENS zostały opracowane przez włoską firmę GLOBUS, czołowego dostawcę przenośnego sprzętu do elektrostymulacji dla sportowców i klubów sportowych. Zawarte tu informację będą przydatne dla wszystkich osób wykorzystujących terapię TENS.
Uwagi:
Oznaczenia „CH1” i „CH2” oznaczają odpowiednio: kanał 1 oraz kanał 2.
Poniżej przedstawiono najważniejsze cechy przeciwbólowych aparatów TENS, które należy wziąć pod uwagę przy zakupie i stosowaniu.
Parametry elektrostymulacji
Istotą działania metody TENS jest ograniczenie odczuwania przez nasz organizm dolegliwości bólowych. TENS oddziałuje na komórki czuciowe i organizm z czasem przyzwyczaja się do bodźca (habituacja), co sprawia, że efektywność stymulacji zmniejsza się. Z tego względu, bardzo ważną cechą urządzenia do stymulacji TENS jest możliwość różnicowania impulsów elektrycznych dochodzących do skóry. Ma to znaczenie szczególnie przy długotrwałej terapii.
Dobry aparat TENS powinien posiadać różne możliwości zmiany charakteru impulsów. Najprostszym sposobem osiągania tego jest zmiana dwóch zasadniczych parametrów impulsu: częstotliwości lub szerokości impulsu. Różnie to jest rozwiązane w różnych aparatach. W jednych modelach, parametry te można zmieniać ręcznie, a w innych wystarczy wybrać inny program, gdzie parametry są już ustalone na sztywno.
Producenci oferują tu jeszcze jedną bardzo cenną funkcję, jaką jest tzw. modulacja parametrów, czyli automatyczna zmiana podczas zabiegu określonych parametrów impulsu zgodnie z jakąś regułą, zwykle zmiana częstotliwości, szerokości i amplitudy impulsów w jakimś zakresie.
Również „wypuszczanie” przez urządzenie impulsów seriami, tzw. uderzeniami (burst) pozwala na różnicowanie charakteru odczuwania impulsów. Oprócz częstotliwości impulsów w danej serii dochodzi tu jeszcze częstotliwość pojawiania się samych serii (częstotliwość uderzeń).
Niektóre aparaty mają gotowe programy na konkretne schorzenia, do czego trzeba podejść jednak z pewną rezerwą. Chociaż pewne kategorie bólu wykazują większą wrażliwość na określony typ impulsów, co warto brać pod uwagę, ale w terapii nastawionej na dłuższy okres czasu dużo bardziej istotna jest możliwość swobodnego i samodzielnego różnicowania parametrów.
Rodzaj elektrod
Elektrody są elementem eksploatacyjnym i należy je okresowo wymieniać. Domowe aparaty do elektrostymulacji wykorzystują przede wszystkim elektrody naklejane na skórę. Są to elektrody samoprzylepne ze specjalnym żelem przewodzącym, co gwarantuje najlepsze warunki dobrego kontaktowania ze skórą i efektywnego zabiegu.
Najbardziej popularny rozmiar elektrod, to 5×5 cm i w typowym zestawie urządzenia TENS znajduje się na ogół jeden komplet 4 elektrod o rozmiarze 5×5 cm. Cały komplet wystarcza na ok. 25-30 aplikacji, po czym powinien zostać wymieniony na nowy. Dokupując kolejne komplety elektrod, warto sprawdzić elektrody od większym rozmiarze, np. 5×9 cm. Większa elektroda obejmuje większy zakres nerwów sensorycznych dochodzących do kręgosłupa, co może zwiększyć skuteczność terapii.
Kolejną kwestią jest rodzaj połączenia elektrod. Na rynku spotykane są dwa standardy połączeń:
pin 2mm – z elektrody wychodzi krótki przewód (tzw. „pig tail”) zakończony długim gniazdem, do którego należy wetknąć wtyczkę szpilkową od przewodu doprowadzającego prąd.
Snap – na środku elektrody znajduje się łącze na zatrzask, do którego podpinamy przewód prądowy (na „klik”).
Dominującym standardem jest zdecydowanie pin 2mm i w tym standardzie można znaleźć największy wybór różnych rodzajów elektrod, o różnym kształcie i rozmiarach. Dotyczy to zarówno elektrod samoprzylepnych jak i tekstylnych (przewodzące prąd rękawice, skarpety, opaski itp.), czy też pasów lędźwiowych do elektrostymulacji.
Elektrody pin 2mm posiadają też dużo niższą cenę, dlatego jeżeli zamierzamy często korzystać z terapii TENS i do tego z możliwością stosowania wielu różnych kształtów i rodzajów elektrod, to warto wybrać aparat z przewodami standardu pin 2mm. Co prawda w ofercie niektórych sklepów można znaleźć adaptery (przejściówki) pin/snap, ale dotyczą one wyłącznie możliwości podłączenia elektrod SNAP do przewodów pin 2mm.
Mając aparat z łączem Snap nie będziemy mogli zastosować elektrod pin 2mm. Podobny problem dotyczy również różnych tanich aparatów, gdzie producent przewidział tylko swój własny standard połączeń z elektrodami, co skazuje użytkownika na zakup elektrod tylko jednego producenta, co jak można się można domyślić jest też rozwiązaniem na dłuższą metę droższym.
Liczba kanałów
Jeden kanał stymulacji oznacza jeden obwód elektryczny, przez który przepływa prąd. Kanał składa się z dwóch elektrod. Dwa kanały (w sumie 4 elektrody) pozwalają na stymulację w tym samym czasie dwóch niezależnych obszarów, co zwiększa efektywność stymulacji. Oba kanały wysyłają wtedy ten sam rodzaj impulsów, czyli ustawienie parametrów na urządzeniu odnosi się do obu kanałów. W poszczególnych kanałach można zróżnicować co najwyżej intensywność stymulacji (amplitudę prądu). Dwa kanały stymulacji są zupełnie wystarczające do uzyskania wymaganej skuteczności terapii.
Komfort elektrostymulacji
Producenci elektrostymulatorów oferują różne udogodnienia, które mają wpływ na komfort stymulacji i wygodę użytkowania. Udogodnienia te nie są jakimiś kluczowymi cechami danego urządzenia, ale u niektórych użytkowników mogą okazać się przydatne. Poniżej znajdują się najważniejsze z nich:
Kontrola intensywności – funkcja zapewniająca ciągłość odczuwania stymulacji przy zmianie jakości połączenia pomiędzy elektrodami a skórą. Chroni np. przed przed uczuciem „szoku” elektrycznego, który może niekiedy wystąpić. Chociaż elektrostymulacja TENS wykorzystuje dość niskie natężenia prądów, to u osób szczególnie wrażliwych na prąd elektryczny funkcja ta może okazać się przydatna. UWAGA: Aparaty oferujące tzw. funkcję kontroli komfortu mocy mogą nie sprawdzić się jednak przy stosowaniu bardzo dużych elektrod, np. pasów do elektrostymulacji.
Alarm elektrod – funkcja, która kontroluje właściwe kontaktowanie na wszystkich elektrodach. Gdy elektroda z jakiegoś powodu źle przylega do skóry lub gdy nastąpiło rozłączenie obwodu elektrycznego, wtedy urządzenia odcina dopływ prądu i wyświetla na ekranie odpowiedni komunikat.
Dziennik użycia – funkcja zliczająca całkowity czas efektywnej stymulacji od początku rozpoczęcia terapii. Niekiedy pamiętana jest też średnia moc impulsów stosowana podczas całego okresu. Dziennik użycia może być czasami przydatny np. dla lekarza w celu skontrolowania faktu prawidłowego używania urządzenia podczas terapii.
Pamięć ostatnich ustawień – pozwala na przyjęcie takich ustawień parametrów (lub programu) po włączeniu urządzenia, jakie były zastosowane przy ostatnim użyciu. Większość aparatów posiada tą funkcję, ale niektóre modele biorą pod uwagę również intensywność stymulacji. Po włączeniu, urządzenie automatycznie stopniowo zwiększa moc sygnału do poziomu 50-75% mocy, jaka była stosowana ostatnim razem.
Zasilanie z sieci – większość podręcznych aparatów jest zasilana z baterii lub ładowalnych akumulatorków. Przy długim stosowaniu stymulacji TENS, warto rozważyć zakup aparatu, który może być stale podłączony do zasilacza sieciowego i nie będzie wymagał częstej wymiany baterii lub doładowania akumulatorów.
Elektrostymulatory specjalizowane
Chociaż każdy aparat TENS posiada zastosowanie uniwersalne i da się zastosować w większości terapii leczenia bólu, to istnieją przypadki, gdzie warto zaopatrzyć się w urządzenie specjalizowane do określonego rodzaju bólu. Nie trzeba się wówczas martwić wyborem, czy odpowiednim ustawieniem programu. Również budowa takiego aparatu jest dostosowana do okoliczności stosowania. Można tu wyróżnić dwa rodzaje takich aparatów:
Istnieje wiele modeli elektrostymulatorów, gdzie stymulacja TENS jest tylko jednym z rodzajów stymulacji do wyboru. Najczęściej spotyka się tu aparaty oferujące dwa rodzaje stymulacji TENS+EMS, gdzie EMS oznacza elektrostymulację nerwowo-mięśniową. Warto rozważyć zatem zakup aparatu bardziej wszechstronnego, który będzie wykorzystywany nie tylko do uśmierzania bólu albo który pozwoli na ograniczenie dolegliwości bólowych niekoniecznie za pomocą tylko stymulacji TENS.
Elektrostymulacja prądami TENS jest sprawdzoną klinicznie, nieinwazyjną i niefarmakologiczną terapią przeciwbólową. Znajduje szerokie zastosowanie w uśmierzaniu zarówno bólu przewlekłego jak i ostrego. Zabiegi TENS wykonywane są dziś praktycznie w większości gabinetów do fizjoterapii, ale szczególną popularność metoda TENS zdobywa dzięki dostępności małych i przenośnych aparatów TENS, które mogą być stosowane indywidualnie przez pacjenta w warunkach domowych.
Czym jest ból?
Ból jest elementem naturalnego systemu ostrzegania przed działaniem niekorzystnym, na przykład dalszego zranienia. Jest więc niezbędny w procesie obrony przed działaniem czynników szkodliwych. Jednak długotrwale utrzymujący się ból, (często nazywany bólem przewlekłym), uprzednio zdiagnozowany, nie spełnia już swojej funkcji, stając się przyczyną cierpień. Można go zlikwidować metodami chirurgicznymi, farmakologicznymi lub elektrostymulacją, aby dalej cieszyć się życiem.
W jaki sposób leczy się ból przewlekły? Jak już wspomniano, leczenie bólu przewlekłego może być prowadzone różnymi metodami. Ponieważ ból jest zawsze odczuwany subiektywnie przez każdy organizm, nie ma uniwersalnej metody leczenia. Wiele z tych zabiegów ma szkodliwe efekty uboczne. Leki w dłuższym czasie stosowania mogą powodować uzależnienie, a interwencja chirurgiczna zawsze niesie ryzyko powikłań. Stymulacja TENS oferuje unikatową metodę, alternatywną do innych metod łagodzenia bólu a co najważniejsze, jest najbliższą do naturalnych.
Czym jest TENS?
TENS (Transcutaneous Electrical Nerve Stimulation), czyli przezskórna stymulacja nerwów, jest metodą wykorzystywaną przez elektrostymulatory wysyłające impulsy elektryczne o niskiej amplitudzie z elektrod przez skórę do nerwów obwodowych. Są to nerwy odpowiedzialne za czucie temperatury. Poprzez te nerwy sygnał elektryczny dociera do połączeń synaptycznych rdzenia kręgowego, gdzie działa dwojako:
Jako sygnał blokujący impuls nerwowy niosący informację o bólu do mózgu, przez co mózg nie otrzymuje danych odnośnie miejsca i nasilenia bólu. Blokowanie impulsów bólowych nie uszkadza struktury nerwów, lecz „oszukuje” mechanizm informowania o bólu. Mechanizm blokowania impulsów nerwowych niosących sygnał o bólu został przyjęty przez naukę w latach 60-tych XX wieku jako teoria bramek bólowych Melzacka i Walla. Włókna nerwowe typu C niosą sygnał z elektrostymulatora szybciej, niż włókna typu A, przez co sygnał ze stymulatora wygrywa w konkurencji o dostęp do podwzgórza. Ten efekt jest wywoływane impulsami TENS o wysokiej częstotliwości.
Jako inicjator powstawania naturalnych substancji przeciwbólowych – beta-endorfin, mających działanie przeciwbólowe równie silne, jak morfina (lub inne związki opiatowe). Organizm człowieka wydziela endorfiny w wyjątkowych sytuacjach w celu zablokowania transmisji sygnałów bólowych pomiędzy neuronami. Mechanizm ten można jednak sztucznie wywołać za pomocą zewnętrznych impulsów elektrycznych (TENS) o niskiej częstotliwości, a także za pomocą krótkich uderzeń seriami impulsów (ang. Burst).
Oba powyższe efekty wykorzystują naturalne mechanizmy ograniczające przenoszenie sygnałów bólowych w naszym organizmie, które można uruchomić dzięki stymulacji.
Trzeba podkreślić jednak to, że TENS nie jest jakimś cudownym środkiem na ból, ponieważ nie leczy przyczyn bólu, działa tylko objawowo i różnie u różnych osób. Znacznie może jednak zmniejszyć odczuwanie bólu a efekt analgetyczny utrzymuje się przez dłuższy czas.
Podstawowe zalety stymulacji przeciwbólowej TENS:
możliwość terapii w domu, dzięki łatwości aplikacji, tanim i skutecznym urządzeniom
prosta obsługa
skrócenie okresu rehabilitacji i ograniczenie komplikacji po urazach
znaczne ograniczenia ilości przyjmowania leków (od 40 do 80%) i związanych z nimi działaniami ubocznymi
skrócenie okresu powrotu do zdrowia po długotrwałym unieruchomieniu i operacjach oraz urazach.
Typy impulsów TENS:
niskiej częstotliwości (1-2 Hz)
wysokiej częstotliwości (50-200 Hz)
o krótkich impulsach (0,01-3 ms)
o długich impulsach (10-60 ms).
TENS niskiej częstotliwości (APL-TENS / Acupuncture Like TENS / AL-TENS), to impulsy elektryczne stosowane w elektrostymulacji, które mają stosunkowo niską częstotliwość (niższą niż 10 Hz, a zazwyczaj 2 – 4 Hz) oraz dość duże natężenie – do 100 mA ( czasem jest ono graniczące z bólem). Czas trwania impulsu – 200 mikrosekund. Zabieg trwa około 25 minut. Amplituda impulsu jest modulowana. Prąd stosuje się o takich wartościach, aby nie wywoływać skurczów mięśni.Skurcze są niepożądane i świadczą o złym dobraniu parametrów impulsu. Stosuje się małe elektrody w miejscach typowych dla akupunktury.
TENS wysokiej częstotliwości , czyli TENS konwencjonalny (C-TENS) charakteryzuje stosunkowo wysoka częstotliwość impulsu – pomiędzy 10 a 200 Hz oraz małe natężenie – od 25 do 30 mA. Czas trwania impulsu to 50 do 100 mikrosekund a czas trwania zabiegu jest dość zróżnicowany – od 30 do 90 minut. Elektrody są umieszczane nad obszarem bólowym, a jeśli to nie jest trudne lub niemożliwe, nakłada się je proksymalnie (bliżej rdzenia kręgowego) w stosunku do lokalizacji bólu, bezpośrednio nad nerwem zaopatrującym bolesną okolicę. W pierwszym okresie pacjent odczuwa delikatne mrowienie, po którym następuje działanie analgetyczne (nie powinny występować skurcze okolicznych mięśni).
TENS uderzeniowy (BURST) – czyli uderzenia seriami impulsów. Jest to nowoczesna metoda, stosowana w najnowszych aparatach, polegająca najczęściej na aplikacji dwóch uderzeń po kilka impulsów. Najczęściej stosuje się częstotliwość impulsów 200 Hz. Jest bardziej tolerowany przez pacjentów, a działanie analgetyczne utrzymuje się aż do 4 godzin. Jest to rodzaj impulsów stosowany szczególnie w leczeniu bólu głębokiego i bólu przewlekłego. Z uwagi na opóźnione występowanie efektu analgetycznego, zaleca się zastosować pierwotnie klasyczny TENS, a następnie impulsy uderzeniowe.
TENS krótki intensywny (Brief Intense lub HI-FI TENS). Jest to dość podobny do TENS wysokiej częstotliwości. Stosuje się tu częstotliwość impulsów 100 Hz, a czas ich trwania to 200 mikrosekund. Uwaga, natężenie jest tu najwyższe z tolerowanych przez człowieka i powoduje skurcz tężcowy oraz znieczulenie po około 15 minutach.
TENS modulowany, to metoda, gdy jeden z parametrów (częstotliwość lub natężenie) jest modulowany. Ten sposób modulacji wywołuje wrażenie masażu. Czas trwania zabiegu wynosi zazwyczaj 15 minut. Metoda ta jest najczęściej wskazana w przeczulicy. Można ją zastosować, gdy TENS tradycyjny lub uderzeniowy nie przynosi pozytywnych efektów. Zmiana częstotliwości skutecznie zapobiega akomodacji, a efekt przeciwbólowy jest opóźniony i mniej intensywny w porównaniu z innymi rodzajami, ale osiągnięty efekt jest dość stabilny. Zaleca się ją stosować po TENS tradycyjnym.
Stosowanie TENS
Czy ta metoda jest bezpieczna? TAK. Chociaż myśl o impulsach elektrycznych, wysyłanych do organizmu może się wydawać pozornie przerażająca, tak naprawdę pacjent czuje wyłącznie lekkie mrowienie na skórze i co najwyżej lekkie wibracje mięśni wokół elektrod. Impulsy TENS posiadają małe natężenie i stymulują jedynie nerwy czuciowe na powierzchni skóry. W przeciwieństwie do wielu leków, prądy TENS nie mają znanych skutków ubocznych, co jest istotną zaletą TENS z punktu widzenia osób źle reagujących na farmakoterapię. W bardzo wyjątkowych wypadkach u niektórych osób mogą wystąpić lekkie reakcje alergiczne na żel przewodzący elektrod.
Ograniczenia w stosowaniu, czyli kto nie może korzystać z TENS? Pomimo dużego bezpieczeństwa w stosowaniu metody, są tu pewne ograniczenia. Osoby z wszczepionym rozrusznikiem serca lub pacjentki w pierwszych dwóch trymestrach ciąży nie powinny używać urządzeń TENS (stymulacja okolicy brzucha jest przeciwwskazana w całym okresie ciąży, a tzw. TENS porodowy stosuje się wyłącznie na plecach i tylko w okresie okołoporodowym). Rozlane bóle trzewne, czy bóle o podłożu psychogennym są także przeciwwskazaniem do zastosowania tej terapii.
Należy ostrożnie stosować TENS i wyłącznie ze wskazań lekarskich w:
uszkodzeniach mięśnia sercowego i arytmii (unikać stymulacji przez klatkę piersiową)
chorobach psychicznych i stanach emocjonalnych
padaczce (unikać stymulacji przez skórę głowy i szyi)
Należy zachować ostrożność przy aplikacji elektrod:
na okolice oczu
powierzchnie błon śluzowych
ubytki skórne
w okolicach szyi – gardła i krtani
u dzieci
nie należy wykonywać zabiegów w pobliżu oddziaływania mikrofal i fal krótkich – mogą spowodować zakłócenia urządzenia. Należy poradzić się lekarza, czy tego typu elektroterapia jest odpowiednia dla Ciebie.
Czy TENS jest odpowiedni dla mnie? To zależy od specyfiki problemów, jakie dotykają organizmu. Poniżej podano typowe wskazania do stosowania elektrostymulacji TENS:
Bóle odcinka szyjnego kręgosłupa
Bóle pooperacyjne
Bóle po amputacjach
Bóle przewlekłe mięśni i stawów
Bóle fantomowe
Zapalenie ścięgien
Półpasiec
Bóle w kręczu szyi
Bóle po złamaniach
Bóle w zespole łokcia tenisisty i przy zespole cieśni nadgarstka
Inne bóle o charakterze neurogennym (uderzenia TENS lub impulsy wysokiej częstotliwości)
Bóle naczyniowe (szczególnie w zespole Buergera)
Bóle menstruacyjne
Lumbago
Bóle przy chorobie Reymonda
Bóle kręgosłupa
Bóle przy porażeniach połowiczych
Bóle reumatyczne, artretyzm
Bóle porodowe (I faza porodu – przykręgosłupowo na poziomie Th10-L1, II faza porodu od S2-S4, stosując TENS w I fazie porodu można skrócić czas trwania porodu)
UWAGA: Reakcja organizmu na prądy TENS może być zróżnicowana u różnych osób, co wynika z różnej wrażliwości na impulsy elektryczne. Oznacza to, że skuteczność TENS u niektórych osób może być mniejsza. Zależy to również oczywiście od innych czynników, jak właściwy dobór parametrów impulsów, czy sposób ułożenia elektrod.
U osób mniej wrażliwych na prądy TENS na danym obszarze stosowania, może się okazać, że bardziej skuteczny okaże się inny rodzaj elektrostymulacji, jakim są prądy interferencyjne, które tworzą bodźce pobudzające w głębszych warstwach tkanek (tzw. głęboki TENS, chociaż zastosowanie prądów interferencyjnych wykracza poza działanie typowo przeciwbólowe). Przy bardziej zaawansowanych terapiach przeciwbólowych zaleca się stosowanie metod mieszanych, np. TENS, prądy interferencyjne, czy też mikroprądy. W typowych sytuacjach, metoda TENS wykazuje jednak najlepsze działanie przeciwbólowe.
Ułożenie elektrod Elektrody mogą być rozmieszczone :
lokalne (w okolicy występowania bólu)
przykręgosłupowe
określone punkty (akupunkturowe lub motoryczne mięśni i nerwów)
Do wykonania zabiegu TENS potrzebne są przynajmniej 2 elektrody (jeden kanał), które tworzą zamknięty obwód elektryczny. Większość aparatów TENS posiada dwa kanały (w sumie 4 elektrody), co pozwala na stymulację dwóch różnych obszarów lub jednego obszaru, ale w sposób dający większą pewność właściwego pobudzenia.
UWAGA: Biegunowość elektrod nie ma znaczenia, ponieważ prądy TENS są prądami zmiennymi (płyną raz w jedną raz w drugą stronę). Spotykane często na schematach rozmieszczenie elektrod oznaczenia „+”/”-” lub kolory czerwony/czarny nie mają znaczenia. Ważne jest tylko umiejscowienie pary elektrod wychodzącej z jednego przewodu (obsługującej dany kanał stymulacji).
Na rynku można też spotkać proste elektrostymulatory „długopisowe” z elektrodą punktową (jeden kanał). Chociaż są to rozwiązania bardzo wygodne, to ich skuteczność jest w większości zastosowań dużo mniejsza.
Czas trwania:
TENS tradycyjny – 30-90 min 4 x dziennie
TENS niskiej częstotliwości, uderzeniowy – maksymalnie przez 45 min 2 x dziennie lub zamiennie przez 30 min 4 x dziennie
TENS wysokiej częstotliwości – przez 15-20 min 2 x dziennie
Elektrody stosowane w TENS:
samoprzylepne – najbardziej zalecane
kauczukowe/silikonowe,
wykonane indywidualnie
Z uwagi na niewielkie natężenia prądu przy TENS, można stosować elektrody o małych rozmiarach. Z drugiej strony zbyt małe rozmiary zmniejszają obszar oddziaływania stymulacji.
Dobór impulsów – parametry zmienne Efektywność TENS zależy nie tylko od właściwej charakterystyki impulsów elektrycznych, jako bodźca oddziałującego na nerwy czuciowe, ale zależy również od okresowego różnicowania bodźca poprzez zmianę określonych parametrów impulsów. Do podstawowych parametrów prądów TENS można zaliczyć:
częstotliwość: do 200Hz
szerokość impulsu: 50-250 mikrosekund
amplituda
modulacje – równoczesna zmiana wszystkich powyższych parametrów, w tym tzw. uderzenia (burst).
Czy urządzenia TENS są łatwe do stosowania? TAK. Urządzenia TENS są wielkości telefonu komórkowego i są niemal tak samo łatwe w obsłudze. Lekarz zazwyczaj informuje pacjenta na temat korzystania z urządzenia TENS i sposobu stosowania oraz rozmieszczenia elektrod. Również w instrukcji obsługi aparatów TENS znajdują się zazwyczaj protokoły zabiegowe dla wybranych dolegliwości bólowych. Niektóre programy można modyfikować lub ustawić indywidualnie wg własnych potrzeb.
W niektórych przypadkach pewne trudności może sprawić założenie elektrod, np. w okolicach krzyża, szczególnie wtedy, gdy wszelkie pochylenia i skręty tułowia potęgują ból. W takich sytuacjach warto zastosować specjalny pas lędźwiowy do elektrostymulacji, który nie tylko ułatwi umiejscowienie elektrod we właściwym miejscu, ale również usztywni kręgosłup.
Jak długo będę mógł/mogła używać urządzenia TENS? Można stosować je nawet latami. Należy jednak pamiętać, że po jakimś czasie organizm przyzwyczaja nerwy czuciowe do bodźca stymulującego (habituacja), co osłabia skuteczność długotrwałej terapii. Z tego względu istotne jest stałe różnicowanie bodźca poprzez zmianę parametrów stymulacji. Można tego dokonać poprzez wybór innego programu dostępnego w urządzeniu lub poprzez ręczną zmianę wybranych parametrów (w zależności od modelu).
Krótka prezentacja możliwości TENS:
Procesy gojenia
Można się spotkać również z opinią, że prądy TENS przyspieszają gojenie się trudno gojących się ran, np. przy zmianach otwartych w cukrzycy. Efektywność TENS w tych zastosowaniach jest jednak niewielka. Lecznicze działanie prądów w procesach regeneracyjnych dużo lepiej sprawdza się w przypadku stymulacji mikroprądami lub prądami wysokonapięciowymi.
Rwa kulszowa to bolesny stan, który często wynika z ucisku lub podrażnienia nerwu kulszowego. Objawia się bólem promieniującym od dolnej części pleców, przez pośladek, aż do nogi. Jednym z popularnych sposobów łagodzenia tych dolegliwości jest elektrostymulacja, czyli terapia za pomocą impulsów elektrycznych. przede wszystkim prądami TENS. Warto poznać podstawowe zasady stosowania tej metody, aby maksymalnie wykorzystać jej potencjał i zapewnić bezpieczeństwo.
Poniżej przedstawiono najważniejsze cechy przeciwbólowych aparatów 
Elektrostymulacja prądami TENS jest sprawdzoną klinicznie, nieinwazyjną i niefarmakologiczną terapią przeciwbólową. Znajduje szerokie zastosowanie w uśmierzaniu zarówno bólu przewlekłego jak i ostrego. Zabiegi TENS wykonywane są dziś praktycznie w większości gabinetów do fizjoterapii, ale szczególną popularność metoda TENS zdobywa dzięki dostępności małych i przenośnych aparatów TENS, które mogą być stosowane indywidualnie przez pacjenta w warunkach domowych.